Yiddish Word of the Week
What is the etymology of the word tsirung? Couldn't find anything on it.
Anonymous

According to John Geipel, we have here an example of a case in which Yiddish preserved a lexeme from Middle High German that was subsequently lost and replaced in New High German. It would appear that the MHG form was something like “zierunge;” take a look at the entry on “zierunge” in the MHG Dictionary published by Matthias Lexer in 1872 (available here). He uses NHG “schmuck” as the gloss.

What is the meaning of the word ungabluzen?
Anonymous

The Comprehensive Yiddish-English Dictionary gives the following: inflated; conceited, pompous, smug; sulky, pouting. While this is accurate, my sense is that you would more likely encounter the word in the latter senses (sulky, pouting) than in the former…

Is yachna an offensive word?
Anonymous

Yes, so much so that Weinreich doesn’t even include it in his dictionary!

Where can I find the translation of I. B. Singer`s speech in Stockholm in 1978?
Anonymous

To which speech are you referring? If you’re talking about the speech he gave the night before his acceptance of the Nobel Prize, it’s on our blog! See here: http://yiddishwordoftheweek.tumblr.com/post/58702012433/isaac-bashevis-singers-nobel-prize-speeches-translated. If, however, you’re talking about the Nobel lecture itself, you can find it in a bilingual (English and Yiddish) edition entitledNobel Lecture published in 1979 by Farrar, Straus, and Giroux.

Hello! A quick question: So “tate” is dad, and “tateleh” is the diminutive—but is “tateleh” also just an endearing term for anyone someone loves? I hear it used most often when a mother is addressing her child, and this is the way it’s used in those SNL Linda Richman skits, but I was wondering if that was “real” Yiddish or more of an American thing.

In regard to the use of these diminuitives, they were used by my mother, who came to Canada from Poland after the War, and all the other European-born Jewish women in my parents’ social group. They’re quite authentic. I believe that the use of this sort of misnaming is a traditional way of confusing and undermining the Evil Eye.

I was in JFK the other day, and found myself standing next to a Hassidic couple, waiting for the luggage to appear. I gathered up my courage and asked the man "Redst-de Yiddish?" Of course he did, and we had a nice conversation (although mostly in English, since my Yiddish is not so fluent). When it was time to go, he said to me in a friendly way something like “a khalach.” Does that mean “good luck” or something similar? Thanks!

I’m sorry to say that I don’t recognize that greeting. Traditional Yiddish parting salutations include: “a gutn,” “a gutn tog,” “al dos guts,” “zay gezunt,” and variations on those themes. If you wanted to wish someone “good luck,” you’d probably say something like, “Zol zayn mit mazl/hatslokhe/glik!” or “Tsebrekh a fus!” I know that doesn’t help much for “khalach,” but I hope it’s still somewhat valuable.

A friend, Yakov Peretz Blum, suggested that perhaps the Hasidic interlocutor had actually said, “זיי מצליח” (good luck!), which, in good Hasidic pronunciation, would likely have sounded like “zaa matsliekh!” Might that have been what you heard?

Which chavureh do you use?

I use the klal-shprakh dialect of Yiddish developed in the 20th century by Yiddish linguists trying to create a standard, non-partisan version of the language that all speakers of Yiddish could accept. The vowels are generally closer to those of the classic Northern (Lithuanian) dialect than to either Central (Polish) or Southern (Ukrainian) Yiddish.

My father was only 11 when the Allied forces freed him & what remained of my family from Auschwitz in 1945. Yiddish was his only known language at that time. Now, as he approaches his 80th birthday next May, I'd like to Honour him with a gift, not a store bought one or even a handmade one with love. I'd like to be able to speak Yiddish with him. I realize that with less than 6 months to go, the typical training period endured by those preparing both Bar Mitzvahs, not being 13 and dispossessed
Anonymous

What a wonderful idea! Probably the easiest thing for you to do is to take classes online with http://conversationalyiddish.com. Alternatively, check out http://yiddishacademy.com and http://eteacheryiddish.com/signup. In general, make sure to follow https://twitter.com/Yiddishclasses to get info on the most recent updates about new Yiddish classes being offered. Hope this helps, and happy birthday to your father!

A friend returned from a visit to several countries in Eastern European. After eating at many restaurants, he noted that they all served latkes but they were called PLATKES. Can you explain this unexpected observation by my friend?
Anonymous

I actually cannot as of now explain this linguistic phenomenon. I tried to think of other cases in which initial “p” in the Slavic etymon was lost by the time the word arrived in Yiddish, but I could not readily come up them. (That, in itself, does not mean they do not exist, of course.) All I can do at this point is confirm your friend’s observation. See: http://bieganski-the-blog.blogspot.com/2010/11/march-of-living-rabbinical-students.html, as well as the Polish and Slovak versions of the name quoted in: http://en.wikipedia.org/wiki/Potato_pancake#Background_and_history.

Isaac Bashevis Singer’s Nobel Prize Speeches Translated
I decided recently to transcribe and translate each of two Yiddish-language addresses given by Isaac Bashevis Singer at events celebrating his receipt of the Nobel Prize for Literature in 1978. Both recordings are available online. The first was given at a banquet in Stockholm the night before he was presented with the Nobel Prize (and was broadcast on the radio by Efrayim Shedletzky on the channel “Kol Yisrael” after Purim the following year), while the second was a minute or so of a longer lecture he gave as part of the Nobel Prize festivities themselves. 

Below, you will find first the transcribed Yiddish (using YIVO transcription style, despite his Polish Yiddish accent) followed by my own English translation of both speeches (in the case of the second, minute-long speech, Singer actually incorporated an English version of it later on in that very same lecture, as you can see here; my translation of the Yiddish is slightly different, however). (There is no substitute, by the way, for hearing Singer give the talks in the original; reading the text is by far less pleasurable than listening to his delivery.) 

I tried, to the best of my ability, to discern what it was that Singer was saying in each of the speeches, but there were definitely points at which I either couldn’t make it out or couldn’t properly translate what I was hearing. If you catch any of those mistakes, please write in and let me know. I’d love to improve this transcription/translation as much as possible.

I want to thank Sonia Gollance and Jordan Kutzik for their help in making some quick edits to these texts. I hope you enjoy them (especially the first) as much as I did. 
First Speech:

Yidish

…vos Yitskhok Bashevis Zinger hot gehaltn oyf dem ovnt in Shtokholm eyder es iz im ofitsyel tsugeteylt gevorn der Nobel Prayz far Literatur. Dos iz geven a mesibe farn Yidishn oylem, un bay der onvayznheyt fun a sakh oyslendishe gest. Der shrayber hot gehaltn a rede in a humoristish, felatinistishn nusekh. Mir hobn di rede ersht letsns bakumen in original vi zi iz oyfgenumen gevorn in Shtokholm dem akhtn Detsember dos fargangene yor. Mir hern yetst. 

—————————

Men fregt mikh oft, far vos shraybstu Yidish? Un ikh vel pruvn gebn oyf der frage an entfer. Mayn entfer vet zayn a Yidishlekhe - dos heyst, ikh vel entfern mit a frage oyf a frage. Der entfer iz: far vos zol ikh nisht shraybn oyf Yidish?! Vel ikh beser shraybn oyf Khinezish, oder oyf Terkish? Vi zogt men oyf Terkish, “hak nisht keyn tshaynik?” Un vi zogt men dos oyf English - vi zogt men oyf English - “dreyt nisht keyn hitl,” “folg mikh a gang,” “a khokhem fun der Ma-Nishtane,” “a Moyshe Kapoyer,” “a khokhem balayle,” “a yold in a kapelyush,” “an ibergedreyt shlesl,” “a shoyte ben pikholts,” “a moyd mit a ksav,” “a Yidene mit an oyeringl?” 

Mit a tsayt tsurik, iz gekumen tsu mir an iberzetser, in gantsn a tsetumlter, in gantsn a farshvitster. “Vos iz der mer?” freg ikh im. Zogt er, “Vi zetst men dos iber, fun Yidish oyf English, ‘a veykher mentsh, a diment?’ In ale shprakhn, iz a diamond - iz a diment - hart, ober in Yidish iz a diment veykh. Ken men zogn in English, ‘soft like a diamond?’ Oder zol ikh shraybn, ‘soft like a Jewish diamond?’” 

Yene vos tseyln verter farzikhern mikh az English iz di raykhste shprakh in der velt. Der nayster Vebster Dictionary - der Vebster Verterbukh - hot shoyn dray fertl milyon verter. Ober ikh bin geblibn bay der ibertsaygung az Yidish iz di raykhste shprakh in der velt - nisht in tekhnologye, nor in verter vos gibn iber kharakter un perzenlekhkeyt. 

Nemt aza vort vi “oreman.” Vos ken men zogn oyf English vegn an oreman? Men ken zogn: “a poor man,” “a pauper,” “a beggar,” “a panhandler.” Dermit, shept men oys dos gantse bisl oremkeyt oyf English. Ober oyf Yidish, ken men zogn: “an oreman,” “an evyen,” “a kaptsn,” “a dalfn,” “a betler,” “a shleper,” “a shnorer,” “a Kaptsnzon,” “a Hungerman,” “a hayzer-geyer,” “a medine-Yid,” “an orkheporkhe,” “a hegdesh-liger,” “a porets mit a lokh,” “a balebos iber a heyptl kroyt,” “a nitsrekh,” “a baderfer,” “a torbenyik,” “on a hemd,” “a dales,” “a blutik oreman,” “a kaptsn in zibn poles,” “vekaptseynu yakhed,” “oyf gebrente tsores,” “oyf gehakte tsores,” “yad tsore,” un nokh un nokh. Dos iz vayt nisht alts. Oyb me zogt fun eynem, “er iz a tsveyter Roytshild,” oder “a tsveyter Rokfeler,” un me tut es bay a vink mit an oyg, veyst men oykh az er hot nisht vos tsu esn. 

Ir kent zogn vegn an oreman vayter: “er iz a yoyred,” “a gefalener,” “a gebrokhener,” “an opgeforener,” “er kayt di erd,” “er leygt di tseyn in baytl,” “er matert zikh mitn toyt,” “er pekhnet oyfn pisk,” “er hot fargesn dem tam fun a groshn,” “er geyt arum mit an oysgeshtekte tsung,” “er shlingt dos shpayekhts,” “er khalesht far a bisn” - un Yidn veln visn genoy, az er hot nisht keyn parnose. Oyb me vil zayn in gantsn klor, ken men zogn aynfakh, “Er peygert ramlen un tut farhengert,” oder gor poshet, “Er hot nisht keyn groshn bay der neshome.” 

In eynike shtetlekh, az me vil batseykhnen an oreman, zogt men, “Naket vi a Terk.” Far vos a Terk iz mer naket fun andere, veys ikh nisht. Ober es iz dos zelbe, vi ikh zol zogn: “es geyt im shlim-shlimazl,” “mit der puter arop,” “vi a roshe oyf yener velt,” “vi a tsadik oyf der velt,” “es nogt im untern lefele,” “er darf onkumen tsu kitsve,” “er iz eyn-kol betsad yesh-kol,” “der neshome hengt im oyfn shpits noz,” “er geyt oys vi a likht.” Der sakhakl iz, az er fardint vaser oyf kashe; es iz bay im a gants yor Peysekh: er hot nisht keyn shtikl broyt. 

In der literarisher kibetsarenye oyf East Broadway, nebn Forverts, iz geven a poet. Ven er hot gevolt zogn vegn an andern poet, az er iz an oreman, flegt er zogn, “Farmogn zoln mir es beyde, vifl es felt im tsu finf dolar.” 

Me darf zayn, zog ikh, meshuge, oystsubaytn aza raykhe shprakh vi Yidish oyf English. 

Un az me redt shoyn vegn meshuge, lomir take zen, ver es iz raykher a meshugas - English oder Yidish. In English, az me vil zogn az emetser iz meshuge, zogt men, “He’s crazy” or “insane.” Oyf itst, undzer dor, a gantse naye tekhnishe verter, vi “paranoyik,” “skitsofrenik” - verter vos hobn nisht keyn Yidishn tam. Oyb me vil shoyn zogn oyf English a vort vos hot yo a Yidishn tam, zogt men, “He’s meshuge.” 

Itst, lomir zen vos me ken - itst, lomir zen vos me ken ton mit a meshugenem oyf Yidish. A meshugener oyf Yidish iz: “meshuge,” “meturef,” “khoser deye,” “oyverbotl,” “tsedreyt,” “tserudert,” “nisht baym zinen,” “mevulbl,” “farikt,” “tsemisht,” “nisht baym seykhl,” “nisht bay di klore gedanken,” “vanzinik,” “shvakhzinik,” “a tsetumlte berye,” “a mentsh vos krikht oyf di glaykhe vent,” “a parshoyn mit a pzhik in kop,” “s’felt im a klepke in moyekh,” “a vilde berye,” “on a kop,” “a tsedulter,” “a tseshroyfter,” “a meviel,” “a parshoyn vos blondzhet arum oyfn oylem-hatoye,” “oyfn oylem-hadimyen,” “in hinerplet,” “gerirt oyfn kastn,” “gerirt oyfn eybershtibl,” “nisht oyf der velt,” “a banumener,” “a tsehotsketer,” “a tsefloygener,” “a farloyrener,” “nisht baym reynen farshtand,” “a meshugener hunt,” “a tsetrogener malekh,” “a fardreyter sheps,” “eyner vos veyst nisht oyf voser velt er iz,” “a mentsh vos veyst nisht az di mame hot im gehat,” “nisht keyn higer,” “gaystik krank,” “a barufener.” 

Dos zenen alts verter fun Poylishn Yidish. Di Litvakes hobn nokh aza tsetl - oysterlishe verter - vi: “tsedrumshket,” “kapuzyet,” “skonfuzhet,” “tsedrinzhet,” “tseshtrudlt,” “tsetraytlt,” “farkloytset,” “farklotshet,” “farpulyet,” “farmarotshet.” Fun di bloyze verter, ken men arop fun di relsn, farlirn di gedanken, un vern tseflokhtn vi a loksh. 

S’iz emes az Yidish iz a bisl orem in tekhnishe verter.
Ven es kumt tsu oytomobiln, eroplanen, mashinen fun alerley sortn, iz Yidish oyf tsores. Ober vu shteyt es geshribn az a Yidishist darf traybn a kar? Ver lozt im nisht forn mit a subvey? 

Yidish iz a - iz a tolerante shprakh. Der printsip fun Yidish iz a Komunistisher: dos vos iz mayn iz mayn, dos vos iz dayn iz oykh mayn. Azoy - azoy az in yedn fal banutsn zikh mit English, mit Poylish, mit Rusish - vos es loyft zikh. 

Ikh ken a farbrentn Yidishist vos hot a kar, un yedn Montik un Donershtik, vert di kar bay im tsebrokhn. Er hot a garazh vu es arbet a tsveyter Yidishist, un ven di kar vert tsebrokhn, shlept er zi avek tsum Yidishistishn mekhanik, un zey redn tsvishn zikh tekhnishe verter - nisht oyf Yidish, nor oyf Yidishistish. Er zogt dem mekhanik, “Moyshe Shmerl, der oytomobil - der oytomobil mayner iz - nisht far dir gedakht - nisht mit alemen.”

"Vos felt im?"

"O, der motor hust unter, der kiler shvitst, der oysglaykher iz krum, ir lompn laykhtn nisht, dos redl dreyt zikh nisht, der kerever kerevet nisht, der tsiter tsitert di shoen, der handheyber farhakt zikh, der fusheyber ligt ayngeleygt, di likhtredl zenen farshtopt, der treydl lozt zi zikh nisht treydn, di shmir-intstalatsye shmirt nisht, un az me shmirt nisht, fort men nisht. Der ayz-filter rint, der gaz-mester iz tsekhusht, der gikh-mester iz untershtelik, der shoyb-visher visht nisht, di gumeshikh zenen gelekhert. Ikh vil forn keyn Boyberik, for ikh avek keyn Yehupets." 

"Khayim Borekh," entfert der mekhanik, "vos toyg ir aza shivre-keyle? Dos alts tsu farrikhtn vet aykh opkostn an oytser, un der oytomobil vet vert zayn a zets in dr’erd."

"Vos iz dayn eytse?"

"Mayn eytse iz: koyft ir a naye katarinke, un vert poter fun der alter makherayke."

Undzer Yidishist volt shoyn lang gekoyft a naye katarinke, ober er hot moyre, az er vet fargesn zayn Yidishistish loshn. 

Yo, mit tekhnishe verter iz a bisl shverlekh in Yidish - ober me tut zikh an eytse: Tekhnik iz bikhlal a goyish institutsye; Yidish darf hobn tekhnik, vi an alter Yid dos kadokhes.

—————————

Dos hobn mir gehert der origineler mikrofon oyfname fun der banket-rede vegn Yidish vos Yitskhok Bashevis Zinger hot gehaltn in Shtokholm baym bakumen dem Nobel Prayz. Dos iz undzer shalakhmones far undzere tsuherer lekoved Purim, vos mir hobn di vokh gepravet.

יידיש

וואס יצחק באשעוויס זינגער האט געהאלטן אויף דעם אוונט אין שטאקהאלם איידער עס איז אים אפיציעל צוגעטיילט געווארן דער נאבעל פרייז פאר ליטעראטור. דאס איז געווען א מסיבה פארן יידישן עולם, און ביי דער אנווייזנהייט פון א סך אויסלענדישע געסט. דער שרייבער האט געהאלטן א רעדע אין א הומאריסטיש, פעלאטיניסטישן נוסח. מיר האבן די רעדע ערשט לעצטנס באקומען אין אריגינאל ווי זי איז אויפגענומען געווארן אין שטאקהאלם דעם אכטן דעצעמבער דאס פארגאנגענע יאר. מיר הערן יעצט. 

—————————

מען פרעגט מיך אפט, פאר וואס שרייבסטו יידיש? און איך וועל פרווון געבן אויף דער פראגע אן ענטפער. מיין ענטפער וועט זיין א יידישלעכע - דאס הייסט, איך וועל ענטפערן מיט א פראגע אויף א פראגע. דער ענטפער איז: פאר וואס זאל איך נישט שרייבן אויף יידיש?! וועל איך בעסער שרייבן אויף כינעזיש, אדער אויף טערקיש? ווי זאגט מען אויף טערקיש, “האק נישט קיין טשייניק?” און ווי זאגט מען דאס אויף ענגליש - ווי זאגט מען אויף ענגליש - “דרייט נישט קיין היטל,” “פאלג מיך א גאנג,” “א חכם פון דער מה-נשתנה,” “א משה קאפויער,” “א חכם בלילה,” “א יאלד אין א קאפעליוש,” “אן איבערגעדרייט שלעסל,” “א שוטה בן פיקהאלץ,” “א מויד מיט א כתב,” “א יידענע מיט אן אויעררינגל?”


מיט א צייט צוריק, איז געקומען צו מיר אן איבערזעצער, אין גאנצן א צעטומלטער, אין גאנלן א פארשוויצטער. “וואס איז דער מער?” פרעג איך אים. זאגט ער, “ווי זעצט מען דאס איבער, פון יידיש אויף ענגליש, ‘א ווייכע מענטש, א דימענט?’ אין אלע שפראכן, איז א דיימאנד - איז א דימענט - הארט, אבער אין יידיש איז א דימענט ווייך. קען מען זאגן אין ענגליש, ‘סאפט לייק א דיימאנד?’ אדער זאל איך שרייבן, ‘סאפט לייק א דזשווויש דיימאנד?’”

יענע וואס ציילן ווערטער פארזיכערן מיך אז ענגליש איז די רייכסטע שפראך אין דער וועלט. דער נייסטער וועבסטער דיקשענערי - דער וועבסטער ווערטערבוך - האט שוין דריי פערטל מיליאן ווערטער. אבער איך בין געבליבן ביי דער איבערצייגונג אז יידיש איז די רייכסטע שפראך אין דער וועלט - נישט אין טעכנאלאגיע, נאר אין ווערטער וואס גיבן איבער כאראקטער און פערזענלעכקייט. 

נעמט אזא ווארט ווי “ארעמאן.” וואס קען מען זאגן אויף ענגליש וועגן אן ארעמאן? מען קען זאגן: “א פור מאן,” “א פאופער,” “א בעגער,” “א פאנהאנדלער.” דערמיט, שעפט מען אויס דאס גאנצע ביסל ארעמקייט אויף ענגליש. אבער אויף יידיש, קען מען זאגן: “אן ארעמאן,” “אן אביון,” “א קבצן,” “א דלפון,” “א בעטלער,” “א שלעפער,” “א שנארער,” “א קבצנזאן,” “א הונגערמאן,” “א הייזער-גייער,” “א מדינה-ייד,” “אן ארחי-פרחי,” “א הקדש-ליגער,” “א פרוץ מיט א לאך,” “א בעל-הבית איבער א הייפטל קרויט,” “א נצרך,” “א באדערפער,” “א טארבענייק,” “אן א העמד,” “א דלות,” “א בלוטיק ארעמאן,” “א קבצן אין זיבן פאלעס,” “וקבצנו יחד,” “אויף געברענטע צרות,” “אויף געהאקטע צרות,” “יד צרה,” און נאך און נאך. דאס איז ווייט נישט אלץ. אויב מען זאגט פון איינעם, “ער איז א צווייטער רויטשילד,” אדער “א צווייטער ראקפעלער,” און מע טוט עס ביי א ווינק מיט אן אויג, ווייסט מען אויך אז ער האט נישט וואס צו עסן.

איר קענט זאגן וועגן אן ארעמאן ווייטער: “ער איז א יורד,” “א געפאלענער,” “א געבראכענער,” “אן אפגעפארענער,” “ער קייט די ערד,” “ער לייגט די ציין אין בייטל,” “ער מאטערט זיך מיטן טויט,” “ער פעכנעט אויפן פיסק,” “ער האט פארגעסן דעם טעם פון א גראשן,” “ער גייט ארום מיט אן אויסגעשטעקטע צונג,” “ער שלינגט דאס שפייעכץ,” “ער חלשט פאר א ביסן” - און יידן וועלן וויסן גענוי, אז ער האט נישט קיין פרנסה. אויב מע וויל זיין אין גאנצן קלאר, קען מען זאגן איינפאך, “ער פגרט ראמלען און טוט פארהענגערט,” אדער גאר פשוט, “ער האט נישט קיין גראשן ביי דער נשמה.” 

אין אייניקע שטעטלעך, אז מע וויל באצייכנען אן ארעמאן, זאגט מען, “נאקעט ווי א טערק.” פאר וואס א טערק איז מער נאקעט פון אנדערע, ווייס איך נישט. אבער עס איז דאס זעלבע, ווי איך זאל זאגן: “עס גייט אים שלים-שלימזל,” “מיט דער פוטער אראפ,” “ווי א רשע אויף יענער וועלט,” “ווי א צדיק אויף דער וועלט,” “עס נאגט אים אונטערן לעפעלע,” “ער דארף אנקומען צו קיצבה,” “ער איז אין-כל בצד יש-כל,” “דער נשמה הענגט אים אויפן שפיץ נאז,” “ער גייט אויס ווי א ליכט.” דער סך-הכל יעצט, אז ער פארדינט וואסער אויף קאשע; עס איז ביי אים א גאנץ יאר פסח: ער האט נישט קיין שטיקל ברויט. 

אין דער ליטערארישער קיבעצארעניע אויף איסט בראודוויי, נעבן פארווערטס, איז געווען א פאעט. ווען ער האט געוואלט זאגן וועגן אן אנדערןפאעט, אז ער איז אן ארעמאן, פלעגט ער זאגן, “פארמאגן זאלן מיר עס ביידע, וויפל עס פעלט אים צו פינף דאלאר.” 

מע דארף זיין, זאג איך, משוגע, אויסצובייטן אזא רייכע שפראך ווי יידיש אויף ענגליש. 

און אז מע רעדט שוין וועגן משוגע, לאמיר טאקע זען, ווער עס איז רייכער א משוגעת - ענגליש אדער יידיש. אין ענגליש, אז מע וויל זאגן אז עמעצער איז משוגע, זאגט מען, “היז קרייזי” אר “אינסיין.” אויף איצט, אונדזער דור, א גאנצע נייע טעכנישע ווערטער, ווי “פאראנאייק,” “סקיצאפרעניק” - ווערטער וואס האבן נישט קיין יידישן טעם. אויב מע וויל שוין זאגן אויף ענגליש א ווארט וואס האט יא א יידישן טעם, זאגט מען, “היז משוגע.” 

איצט, לאמיר זען - איצט, לאמיר זען - וואס מע קען טאן מיט א משוגענעם אויף יידיש. א משוגענער אויף יידיש איז: “משוגע,” “מטורף,” “חסר דעה,” “עובר-בטל,” “צעדרייט,” “צערודערט,” “נישט ביים זינען,” “מבולבל,” “פאריקט,” “צעמישט,” “נישט ביים שכל,” “נישט ביי די קלארע געדאנקען,” “וואנזיניק,” “שוואכזיניק,” “א צעטומלטע בריה,” “א מענטש וואס קריכט אויף די גלייכע ווענט,” “א פארשוין מיט א פזשיק אין קאפ,” “ס’פעלט אים א קלעפקע אין מוח,” “א ווילדע בריה,” “אן א קאפ,” “א צעדולטער,” “א צעשרויפטער,” “א מעוויעל,” “א פארשוין וואס בלאנדזשעט ארום אויפן עולם-התועה,” “אויפן עולם-הדמיון,” “אין הינערפלעט,” “גערירט אויפן קאסטן,” “גערירט אויפן אייבערשטיבל,” “נישט אויף דער וועלט,” “א באנומענער,” “א צעהאצקעטער,” “א צעפלויגענער,” “א פארלוירענער,” “נישט ביים ריינען פארשטאנד,” “א משוגענער הונט,” “א צעטראגענער מלאך,” “א פארדרייטער שעפס,” “איינער וואס ווייסט נישט אויף וואסער וועלט ער איז,” “א מענטש וואס ווייסט נישט אז די מאמע האט אים געהאט,” “נישט קיין היגער,” “גייסטיק קראנק,” “א בארוטענער.”

דאס זענען אלץ ווערטער פון פוילישן יידיש. די ליטוואקעס האבן נאך אזא צעטל, אויסטערלישע ווערטער, ווי: “צעדרומשקעט,” “קאפוזיעט,” “סקאנפוזשעט,” “צעדרינזשעט,” “צעשטרודלט,” “צעטרייטלט,” “פארקלויצעט,” “פארקלאטשעט,” “פארפוליעט,” “פארמאראטשעט.” פון די בלויזע ווערטער, קען מען אראפ פון די רעלסן, פארלירן די געדאנקען, און ווערן צעפלאכטן ווי א לאקש. 

ס’איז אמת אז יידיש איז א ביסל ארעם אין טעכנישע ווערטער. ווען עס קומט צו אויטאמאבילן, עראפלאנען, מאשינען פון אלערליי סארטן, איז יידיש אויף צרות. אבער ווו שטייט עס געשריבן אז א יידישיסט דארף טרייבן א קאר? ווער לאזט אים נישט פארן מיט א סובוויי? 

יידיש איז א - איז א טאלעראנטע שפראך. דער פרינציפ אין יידיש איז א קאמוניסטישער: דאס וואס איז מיין איז מיין, דאס וואס איז דיין איז אויך מיין. אזוי - אזוי אז אין יעדן פאל באנוצן זיך מיט ענגליש, מיט פויליש, מיט רוסיש - וואס עס לויפט זיך. 

איך קען א פארברענטן יידישיסט וואס האט א קאר, און יעדן מאנטיק און דאנערשטיק, ווערט די קאר ביי אים צעבראכן. ער האט א גאראזש ווו עס ארבעט א צווייטער יידישיסט, און ווען די קאר ווערט צעבראכן, שלעפט ער זי אוועק צום יידישיסטישן מעכאניק, און זיי רעדן צווישן זיך טעכנישע ווערטער - נישט אויף יידיש, נאר אויף יידישיסטיש. ער זאגט דעם מעכאניק, “משה שמערל, דער אויטאמאביל - דער אויטאמאביל מיינער איז - נישט פאר דיר געדאכט - נישט מיט אלעמען.” 

"וואס פעלט אים?" 

"א, דער מאטאר הוסט אונטער, דער קילער שוויצט, דער אויסגלייכער איז קרום, איר לאמפן לייכטן נישט, דאס רעדל דרייט זיך נישט, דער קערעווער קערעוועט נישט, דער ציטער ציטערט די שעהן, דער האנדהייבער פארהאקט זיך, דער פוסהייבער ליגט איינגעלייגט, די ליכטרעדל זענען פארשטאפט, דער טריידל לאזט זי זיך נישט טריידן, די שמיר-אינסטאלאציע שמירט נישט, און אז מע שמירט נישט, פארט מען נישט. דער אייז-פילטער רינט, דער גאז-מעסטער איז צעחושט, דער גיך-מעסטער איז אונטערשטעליק, דער שויב-ווישער ווישט נישט, די גומעשיך זענען געלעכערט. איך וויל פארן קיין בויבעריק, פאר איך אוועק קיין יעהופעץ." 

"חיים ברוך," ענטפערט דער מעכאניק, "וואס טויג איר אזא שיברי-כלי? דאס אלץ צו פארריכטן וועט אייך אפקאסטן אן אוצר, און דער אויטאמאביל וועט ווערט זיין א זעץ אין דר’ערד." 

"וואס איז דיין עצה?" 

"מיין עצה איז, קויפט איר א נייע קאטארינקע, און ווערט פטור פון דער אלטער מאכערייקע." 

אונדזער יידישיסט וואלט שוין לאנג געקויפט א נייע קאטארינקע, אבער ער האט מורא, אז ער וועט פארגעסן זיין יידישיסטיש לשון. 

יא, מיט טעכנישע ווערטער איז א ביסל שווערלעך אין יידיש - אבער מע טוט זיך אן עצה: טעכניק איז בכלל א גויש אינסטיטוציע. יידיש דארף האבן טעכניק, ווי אן אלטער ייד דאס קדחת. 

—————————

דאס האבן מיר געהערט דער אריגינעלער מיקראפאן אויפנאמע פון דער באנקעט-רעדע וועגן יידיש וואס יצחק באשעוויס זינגער האט געהאלטן אין שטאקהאלם ביים באקומען דעם נאבעל פרייז. דאס איז אונדזער שלוח-מנות פאר אונדזערע צוהערער לכבוד פורים, וואס מיר האבן די וואך געפראוועט.


English

…which Isaac Bashevis Singer gave in Stockholm the evening before he was officially awarded the Nobel Prize for Literature. This was a celebration for the entire Yiddish community and was attended by many foreign guests. The author gave his lecture in a humorous, literary style. We just recently received the lecture in its original form as it was delivered in Stockholm on the 8th of December this past year. We will now listen. 

—————————

People often ask me, why do you write in Yiddish? And I will try now to give an answer to that question. My answer will be a Jewish one - namely, I will answer the question with a question. The answer is: why should I not write in Yiddish?! Should I rather write in Chinese, or in Turkish? How do you say in Turkish, “hak nisht keyn tshaynik" [don’t bother me; lit., don’t bang a tea kettle]? And how do you say in English - how do you say in English - "dreyt nisht keyn hitl" [don’t annoy me; lit., don’t spin a hat], "folg mikh a gang" [you’ve got to be kidding me!; lit., follow me on an errand], "a khokhem fun der Ma-Nishtane" [a dunce; lit., a wise child from the "Mah Nishtannah" (which doesn’t actually contain any reference to the wise child)], "a Moyshe Kapoyer" [a moron/a person who always does things in the reverse of how they should be done; lit., a Moyshe Opposite], "a khokhem balayle" [an ignoramus; lit., a nocturnally wise man (someone who is only wise at night, when no one is around to witness his wisdom)], "a yold in a kapelyush" [a doofus; lit., a chump in a man’s hat], "an ibergedreyt shlesl" [a dummy; lit., a reversed zipper], "a shoyte ben pikholts" [an idiot; lit., an idiot, the son of a woodpecker], "a moyd mit a ksav" [a loose woman; lit., a girl who has written proof that she is a girl], "a Yidene mit an oyeringl" [a Jewess to be reckoned with; lit., a Jewess with an earing]? 

A little while back, a translator came to me totally confused and drenched with sweat. “What’s the matter?” I ask him. Says he, “How do you translate, from Yiddish into English, ‘a veykher mentsh, a diment' [lit., a soft man, a diamond]? In all other languages, a diamond - a diamond - is hard, but in Yiddish a diamond is soft. Can you say in English, 'soft like a diamond?' Or should I write, 'soft like a Jewish diamond?'” 

Those who count words assure me that English is the richest language in the world. The newest Webster’s Dictionary - the Webster’s Dictionary - already has three-quarters of a million entries. However, I remain convinced that Yiddish is actually the richest language in the world - not in technology, but in words that convey character and personality. 

Take a word like “oreman" [poor man], for instance. What can you say in English about an oreman? You can say: “a poor man,” “a pauper,” “a beggar,” “a panhandler.” With those few words, you exhaust the little bit of poverty available in English. But in Yiddish, you can say: “an oreman,” “an evyen" [an indigent person], "a kaptsn" [a pauper], "a dalfn" [a poor man], "a betler" [a beggar], "a shleper" [a tramp], "a shnorer" [an extortionist], "a Kaptsnzon" [as if that were a family name], "a Hungerman" [as if that, too, were a family name], "a hayzer-geyer" [one who goes from house to house], "a medine-Yid" [a peddler], "an orkheporkhe" [a vagabond], "a hegdesh-liger" [a poorhouse dweller], "a porets mit a lokh" [a landowner over a hole], "a balebos iber a heyptl kroyt" [the owner of a head of cabbage], "a nitsrekh" [a needy person], "a baderfer" [ibid.], "a torbenyik" [a beggar’s-sack holder], "on a hemd" [without a shirt], "a dales" [a poor man], "a blutik oreman" [a bloodyoreman], “a kaptsn in zibn poles" [a pauper dressed in seven rags (lit., hems)], "vekaptseynu yakhed" [lit., and gather us together (taken from the liturgy and using the Hebrew root of kaptsn)], “oyf gebrente tsores" [in burning troubles], "oyf gehakte tsores" [in chopped up troubles], "yad tsore" [lit., a constricted hand (using the Hebrew word tsore, which comes into Yiddish as “trouble”)], etc. etc. This is by far not everything. If you say about a person, “He’s another Rothschild,” or “another Rockefeller,” and you do so with a wink of the eye, we can figure out that he has nothing to eat. 

You can say further about an oreman: “er iz a yoyred" [he is a downfallen man], "a gefalener" [ibid.], "a gebrokhener" [a broken man], "an opgeforener" [a departed man], "er kayt di erd" [he chews dirt], "er leygt di tseyn in baytl" [he places his teeth in his pouch (because he won’t be eating anytime soon)], "er matert zikh mitn toyt" [he works for the dead (meaning, he doesn’t work at all)], "er pekhnet oyfn pisk" [he is starving], "er hot fargesn dem tam fun a groshn" [he forgot the taste of a penny], "er geyt arum mit an oysgeshtekte tsung" [he walks around with his tongue sticking out], "er shlingt dos shpayekhts" [he swallows his own saliva], "er khalesht far a bisn" [he’s dying for a bite of food] - and Jews will know quite well that he doesn’t make a living. If you want to be totally clear, you can just say, "er peygert ramlen un tut farhengert" [?], or even more simply, "er hot nisht keyn groshn bay der neshome" [he doesn’t have a penny to his name (lit., soul)]. 

In some villages, when one wants to describe a poor man, one says, “He’s naked as a Turk.” Why a Turk is more naked than anyone else, I have no idea. But it means the same thing as if I were to say: “es geyt im shlim-shlimazl" [he has terrible luck], "mit der puter arop" [he’s in a bad state; lit., with the butter upside-down], "vi a roshe oyf yener velt" [like an evildoer in the next world (where he will be punished)], "vi a tsadik oyf der velt" [like a righteous person in this world (where he is punished for his sins in order to spare him punishment in the next world)], "es nogt im untern lefele" [his stomach is growling], "er darf onkumen tsu kitsve" [he must receive handouts from the public dole], "er iz eyn-kol betsad yesh-kol" [he is a total have-not next to a total have-it-all], "der neshome hengt im oyfn shpits noz" [his soul hangs by the tip of his nose], "er geyt oys vi a likht" [he goes out like a light]. In sum, he earns water for cereal [i.e. nothing]; it’s Peysekh all year round for him: he hasn’t a single piece of bread. 

In the literary cafe on East Broadway, near the Forverts, there used to be a poet. When he wanted to say about another poet that he was an oreman, he would say, “We should both own the amount he needs to reach $5” [i.e. he’s in major debt].   

You have to be crazy, in my opinion, to exchange such a rich language as Yiddish for English. 

And once we’re already talking about being crazy, let’s actually see which language is richer in craziness - English or Yiddish. In English, if you want to say that someone’s crazy, you say, “He’s crazy” or “insane.” Nowadays, in our generation, we have a whole set of new technical terms, like “paranoid,” “schizophrenic” - words that don’t have a Jewish feel to them. If you want to use a word that actually has a Jewish feel to it in English, you say, “He’s meshuge.” 

Now, let us see - now, let us see - what one can do with a crazy person in Yiddish. A crazy person in Yiddish is: “meshuge" [crazy], "meturef" [deranged], "khoser deye" [insane], "oyverbotl" [senile], "tsedreyt" [disoriented], "tserudert" [agitated], "nisht baym zinen" [not in his right senses], "mevulbl" [confused], "farikt" [out of his mind], "tsemisht" [mixed up], "nisht baym seykhl" [not in his right senses], "nisht bay di klore gedanken" [not clear of thought], "vanzinik" [deluded], "shvakhzinik" [weak in his senses], "a tsetumlte berye" [a confused creature], "a mentsh vos krikht oyf di glaykhe vent" [a person who crawls up straight walls], "a parshoyn mit a pzhik in kop" [?], "s’felt im a klepke in moyekh" [he has a screw loose], "a vilde berye" [a wild creature], "on a kop" [without a head], "a tsedulter" [a deranged person], "a tseshroyfter" [a person with a screw loose], "a meviel" [?], "a parshoyn vos blondzhet arum oyfn oylem hatoye" [a person lost in the land of wandering], "oyfn oylem hadimyen" [in the land of fantasy], "in hinerplet" [in a stupor], "gerirt oyfn kastn" [disturbed in the head (lit., crate)], "gerirt oyfn eybershtibl" [ibid. (lit., in the room upstairs)], "nisht oyf der velt" [not in this world], "a banumener" [a possessed person], "a tsehotsketer" [a shaken-up person], "a tsefloygener" [an absent-minded person], "a farloyrener" [a lost person], "nisht baym reynen farshtand" [not of clear understanding], "a meshugener hunt" [a crazy dog], "a tsetrogener malekh" [an absent-minded angel], "a fardreyter sheps" [a disturbed sheep], "eyner vos veyst nisht oyf voser velt er iz" [someone who doesn’t know in which world he is], "a mentsh vos veyst nisht az di mame hot im gehat" [a person who doesn’t know that his mother gave birth to him], "nisht keyn higer" [a foreigner; i.e. not from this world], "gaystik krank" [mentally ill; lit., sick of spirit], "a barutener" [a tranquilized person]. 

These are all words from Polish Yiddish. The Lithuanians have another list - of outlandish words - like: “tsedrumshket,” “kapuzyet,” “skonfuzhet,” “tsedrinzhet,” “tseshtrudlt,” “tsetraytlt,” “farkloytset,” “farklotshet,” “farpulyet,” “farmarotshet.” From the words alone, you can fall from the railing, lose your mind, and become as twisted as a noodle. 

It’s true that Yiddish is a bit lacking in technical terms. When it comes to cars, planes, and machines of all sorts, Yiddish has a lot of trouble. But where does it say that a Yiddishist must drive a car? Who keeps him from traveling by subway? 

Yiddish is a - is a tolerant language. The main principle in Yiddish is a Communistic one: that which is mine is mine, that which is yours is also mine. And so, in any case, we use [technical] words taken from English, Polish, Russian - whatever is most convenient.

I know a zealous Yiddishist who has a car, and every other day his car falls apart. He has a garage where another Yiddishist works, and when the car breaks, he tows it away to this “Yiddishistish” mechanic, and they speak together using technical terms - not in Yiddish, but in “Yiddishistish.” He says to the mechanic, “Moyshe Shmerl, my car is - may this never happen to you - in bad straights.” 

"What’s the matter?" 

"Oh, the motor sputters, the cooler sweats, the aligner is crooked, its headlights don’t work, the wheel doesn’t turn, the steering wheel doesn’t steer, the starter burns up the hours [?], the hand lever jams, the pedal doesn’t move, the light wheel is stuck [?], [?], the lubricant system doesn’t lubricate, and when you don’t lubricate it, the car doesn’t move. The ice filter leaks, the gas tank measure is messed up, the speedometer lags behind, the window-wiper doesn’t wipe, the tires are full of holes. If I want to go to Boyberik, I end up in Yehupets."

"Khayim Borekh," answers the mechanic, "of what use to you is such a piece of junk? To fix all of that would cost you a fortune, and the car would still be worthless [lit., worth a knock on the ground]." 

"What do you suggest?" 

"I suggest that you buy yourself a new machine, and get rid of the old contraption." 

Our Yiddishist would have bought a new car a while ago already, but he’s afraid that if he does so he will forget his “Yiddishistish” language.

Yes, it’s a bit difficult with technical terms in Yiddish - but there is a solution: Technology is, all told, a goyish institution; Yiddish needs technology like an old Jew needs ague.

—————————

With that, we’ve heard the original microphone recording of the banquet lecture about Yiddish which Isaac Bashevis Singer delivered in Stockholm upon receiving the Nobel Prize. This is our shalakhmones [Purim ritual involving the exchange of food gifts between friends] for our listeners in honor of Purim, which we observed this week.

Second Speech:

Yidish

Der groyser koved vos di Shvedish Akademye hot mir ongeton iz oykh an onerkenung far Yidish - a shprakh in goles, on a land, on grenetsn, nisht geshtitst fun keyn shum regirung; a shprakh vos farmogt kimat nisht keyn verter far vofn, amunitsye, militerishe ibungen, un praktik; a loshn vos iz geven farakhtet, say fun goyim un say fun di merste emantsipirte Yidn. 

Der emes iz az vos di greste religyes hobn gepredikt, hobn di Yidn in geto praktistirt. Zey hobn nisht gehat keyn gresere freyd vi lernen vegn mentshn un mentshlekhe batsiungen, vos zey hobn bakumen fun Toyre, Talmud, Muser, Kabole. Der geto iz nisht bloyz geven an ort fun antrinung far a farloyrene minoritet, nor oykh a groyser eksperiment in sholem, zelbst-distsiplin, un humanizm. Di reshte fun zey ekzistirn biz haynt tsu tog, nisht gekukt oyf der gantser brutalitet vos ringlt zey arum.

יידיש

דער גרויסער כבוד וואס די שוועדיש אקאדעמיע האט מיר אנגעטאן איז אויך אן אנערקענונג פאר יידיש - א שפראך אין גלות, אן א לאנד, אן גרענעצן, נישט געשטיצט פון קיין שום רעגירונג; א שפראך וואס פארמאגט כמעט נישט קיין ווערטער פאר וואפן, אמוניציע, מיליטערישע איבונגען, און פראקטיק; א לשון וואס ווערט פאראכטעט, סיי פון גוים און סיי פון די מערסטע עמאנציפירטע יידן. 

דער אמת איז אז וואס די גרעסטע רעליגיעס האבן געפרעדיקט, האבן די יידן אין געטא פראקטיצירט. זיי האבן געהאט נישט קיין גרעסערע פרייד ווי לערנען וועגן מענטשן און מענטשלעכע באציונגען, וואס זיי האבן באקומען פון תורה, תלמוד, מוסר, קבלה. דער געטא איז נישט בלויז געווען אן ארט פון אנטרינונג פאר א פארלוירענע מינאריטעט, נאר אויך א גרויסער עקספערימענט אין שלום, זעלבסט-דיסציפלין, און הומאניזם. די רעשטע פון זיי עקזיסטירן ביז היינט צו טאג, נישט געקוקט אויף דער גאנצער ברוטאליטעט וואס רינגלט זיי ארום.
י
English

The great honor bestowed upon me by the Swedish Academy is also a recognition of Yiddish - a language in exile, without a land, without borders, not supported by any government; a language which possesses almost no words for weapons, ammunition, military exercises, and war tactics; a tongue which was despised both by non-Jews and by the majority of emancipated Jews. 

The truth is that whatever the greatest religions preached, the Jews of the ghetto practiced. They knew of no greater joy than the study of man and human relations, which they culled from Torah, Talmud, Musar, and Kabbalah. The ghetto was not only a place of refuge for a persecuted minority, but also a great experiment in peace, self-discipline, and humanism. The remainder or them [the Jews] exist until today, despite all of the brutality which surrounds them.